มณฑล

เมืองเป๋นวง

แต่ก่อน เจ้าเมืองบ่มีฮั้วกั้น มีแต่กลางเมือง ละแสงส่องออกไป

มณฑล แป๋ว่า วง

มณฑล เป๋นกำเก่าจากอินเดีย แป๋ว่า วงกลม

กลางวงเป๋นตี้ศักดิ์สิทธิ์ มีวงล้อมออกไป

เจ้าเมืองแต่ก่อนก่อปกครองเป๋นวงจะอี้ ลองขีดลายผ่อ มันจะออกรอบวงเอง

มณฑลทรายสี

ยะหลายวัน กวาดนาทีเดียว

He Gerzee · CC BY-SA 3.0

เมืองติดกั๋น เป๋นศัตรู

เกาฏิลยะ ตี้อินเดีย เขียนไว้สองพันปีมาแล้ว

เมืองติดกั๋นไค่ได้ดินเฮา ก่อเป๋นศัตรู เมืองถัดไปมีเรื่องกับเมืองนั้นเหมือนกั๋น ก่อเป๋นเปื้อนเฮา

จิ้มเมืองไหนก่อได้ มันจะมาอยู่กลาง

บ่แมนเส้น เป๋นแสง

เมืองนึ่งเหมือนผางประทีปหน้าเฮือน ใกล้ ๆ ก่อแจ้ง ไกลออกไปก่อมัว

เตียวไปไกลแหม แสงเมืองอื่นก่อแจ้งกว่า

แต่ก่อนเปิ้นแย่งกั๋นแต่คน บ่ได้แย่งดิน ดินมีนัก คนมีหน้อย

บางเมืองอยู่กึ่งกลางแสงสองดวง ส่งของหื้อเจ้าตึงสองฝ่าย เปิ้นเรียก เมืองสองฝ่ายฟ้า

ลากเจ้าเมือง จิ้มเปิ้นหื้อแจ้งขึ้น

คูเมืองเชียงใหม่

กำแพงสี่ด้าน ประตูห้าประตู กลางเวียงหนึ่ง

Stefan Fussan · CC BY-SA 3.0

เจ้าซ้อนเจ้า

เจ้าหลวงมีเจ้าน้อยล้อมรอบ เจ้าน้อยมีเจ้าน้อยกว่าแหม ไปจนฮอดป้อหลวงบ้านเฮา

ใหญ่น้อยก่อแบบเดียวกั๋น จิ้มวงน้อยเข้าไปผ่อข้างใน

ของขึ้นไป ความคุ้มครองลงมา

เมืองน้อยส่งข้าว จ๊าง ละคนไปออกศึกหื้อเมืองหลวง เปิ้นเรียกเครื่องบรรณาการ

สุลต่านมลายูกับเจียงใหม่ ส่งต้นไม้เงินต้นไม้ทองหื้อสยาม สามปีเตื่อ

เจ้าหลวงส่งยศมาหื้อ ละบอกว่า ไผแตะเมืองนี้ ต้องเจอข้า

ลองผ่อเต๊อะ เจ้าสองเมือง ข้าวปีละสิบซ้า

เจ้าเมืองน้ำ
3
เก็บไว้
เจ้าเมืองดอย
3
ต้นไม้ทองต้นเล็ก ส่งเป็นเครื่องบรรณาการ

ต้นไม้คำ ส่งหื้อเจ้าหลวง

The Bangsawan · CC BY-SA 4.0

เจ้าหลวงสิ้น วงก่อสั่น

แสงมาจากตั๋วเจ้า บ่ได้มาจากหอคำ

พอเจ้าตี้เก่งสิ้น เมืองน้อยก่อเหลียวผ่อ บางเมืองอยู่ตวย บางเมืองย้ายไป

แผนที่สยามเก่า

แล้วหมึกก่อมา

Sidney E. Morse, 1848 · Public domain

แล้วแผนที่ก่อมา

ร้อยกว่าปีก่อน อังกฤษกับฝรั่งเศสถือไม้บรรทัดกับหมึกมา

สยามรีบขีดเส้นเขตแดน บ่หื้อไผเอาไปแหม

บางกอกเรียกเขตใหม่ว่า มณฑล กำเดียวกับวงนั่นแหละ

เจียงใหม่มีเจ้าหลวงมาหกร้อยปี องค์สุดท้ายสิ้นปี 2482

1843

นาข้าวในภาคเหนือ

หุบเดียวกั๋น แผนที่สองแผ่น

Takeaway · CC BY-SA 4.0

ของเก่ายังใจ๊ได้

ทุกวันนี้เมืองเหนือมีจังหวัด อำเภอ ละเลือกตั้ง

แต่ถ้าเหมืองฝายพัง แม่อุ๊ยในบ้านจะไปหาป้อหลวงก่อน แล้วไปหากำนัน แล้วไปหาบ้านใหญ่ในเมือง

วงเก่ายังเดินอยู่ใต้แผนที่ใหม่ เหมือนเกมเก่าเล่นในเครื่องใหม่

จิ้มบ้านหลังนึ่งผ่อ

คนไปหาไผเอกสาร

ไปแอ่วผ่อ

พระธาตุเจดีย์หลวง
วัดเจดีย์หลวง เจียงใหม่เสาอินทขิลอยู่ตี้นี่Vyacheslav Argenberg · CC BY 4.0
ประตูท่าแพ เชียงใหม่
เวียงเก่าเจียงใหม่คูน้ำ กำแพง ประตูห้าประตูJakub Hałun · CC BY-SA 4.0
นครวัดมองจากด้านบน
นครวัด กัมพูชาสร้างเหมือนเขาพระสุเมรุกลางโลกSteve Jurvetson · CC BY 2.0
บุโรพุทโธมองจากด้านบน
บุโรพุทโธ เกาะชวาหลายคนว่าเป๋นมณฑลหินZaenulihsan91 · CC BY-SA 4.0
วัดไชยวัฒนารามมองจากด้านบน
วัดไชยวัฒนาราม อยุธยาปรางค์ใหญ่ยอดนึ่ง ยอดน้อยสี่ยอดAverage trinmo · CC BY-SA 4.0
ต้นไม้ทองในตู้กระจก
ต้นไม้คำของเจียงใหม่เครื่องบรรณาการ อยู่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนครIudexvivorum · CC0
รูปปั้นสามกษัตริย์
อนุสาวรีย์สามกษัตริย์พญามังรายสร้างเวียงเจียงใหม่ปี 1839iTenz (Pixabay) · CC0

กำ

มณฑล
วง
เมือง
เมืองกับดินแดนรอบ ๆ
เจ้า
ผู้ปกครองเมือง
เครื่องบรรณาการ
ของตี้เมืองน้อยส่งหื้อเมืองใหญ่
กำนัน
หัวหน้าตำบล
บ้านใหญ่
ตระกูลตี้ไผ ๆ ก่อไปหา
ตี้มา
  • Kautilya, Arthashastra, Book 6, the circle of kings (rajamandala), translated by R. Shamasastry (1915): Book 6. Dating: Patrick Olivelle, King, Governance, and Law in Ancient India (Oxford, 2013).
  • O. W. Wolters, "Ayudhyā and the Rearward Part of the World", Journal of the Royal Asiatic Society (1968), pp. 166–178, and History, Culture, and Region in Southeast Asian Perspectives (ISEAS, 1982; revised 1999). He brought Kautilya's word into Southeast Asian history.
  • S. J. Tambiah, World Conqueror and World Renouncer (Cambridge University Press, 1976), chapter 7, The Galactic Polity.
  • Sunait Chutintaranond, "Mandala, Segmentary State and Politics of Centralization in Medieval Ayudhya", Journal of the Siam Society 78(1) (1990): PDF
  • Thongchai Winichakul, Siam Mapped: A History of the Geo-Body of a Nation (University of Hawai'i Press, 1994). Thai edition: กำเนิดสยามจากแผนที่.
  • Volker Grabowsky, The Northern Tai Polity of Lan Na, ARI Working Paper 17 (2004): PDF
  • Apiradee Techasiriwan, Tai Lü Manuscripts from Southern Yunnan and Northern Laos (PhD, Hamburg, 2019), p. 26, a polity with two overlords, เมืองสองฝ่ายฟ้า: PDF
  • รัตนาพร เศรษฐกุล, การเมืองข้ามฝั่งโขง: ความสัมพันธ์ระหว่างน่านกับสิบสองปันนา, วารสารวิจิตรศิลป์ 6(1), 2558: article
  • เพ็ญสุภา สุขคตะ, มติชนสุดสัปดาห์, 26 พ.ย. 2566, on the city navel and the Inthakhin pillar: column
  • Tej Bunnag, The Provincial Administration of Siam, 1892–1915 (Oxford University Press, 1977). The monthon, headmen and kamnan.
  • Christopher Paik and Jessica Vechbanyongratana, "Path to Centralization and Development: Evidence from Siam", World Politics 71(2) (2019). Chiang Mai fully run from Bangkok by 1915.
  • Paul Chambers and Watcharapol Supajakwattana, "The Impact of 'Baan Yai' on Thai Politics", ISEAS Perspective 2025/28: PDF
  • Andrew Walker, Thailand's Political Peasants: Power in the Modern Rural Economy (University of Wisconsin Press, 2012). A village in Chiang Mai province.
  • Bunga mas: Muzium Negara · Wikipedia. Chiang Mai's gold and silver trees: Nakhon Chiang Mai, 1775–1899
  • Wikipedia: Mandala (political model) · Lan Na · Monthon · Inthakhin pillar · Sand mandala · Maratha Confederacy
  • Map outlines: Natural Earth, public domain. Kingdom dates on the years map are rounded.
  • Photographs: Wikimedia Commons, credited on each picture.