เมืองเป๋นวง
แต่ก่อน เจ้าเมืองบ่มีฮั้วกั้น มีแต่กลางเมือง ละแสงส่องออกไป
มณฑล แป๋ว่า วง
มณฑล เป๋นกำเก่าจากอินเดีย แป๋ว่า วงกลม
กลางวงเป๋นตี้ศักดิ์สิทธิ์ มีวงล้อมออกไป
เจ้าเมืองแต่ก่อนก่อปกครองเป๋นวงจะอี้ ลองขีดลายผ่อ มันจะออกรอบวงเอง
เมืองติดกั๋น เป๋นศัตรู
เกาฏิลยะ ตี้อินเดีย เขียนไว้สองพันปีมาแล้ว
เมืองติดกั๋นไค่ได้ดินเฮา ก่อเป๋นศัตรู เมืองถัดไปมีเรื่องกับเมืองนั้นเหมือนกั๋น ก่อเป๋นเปื้อนเฮา
จิ้มเมืองไหนก่อได้ มันจะมาอยู่กลาง
บ่แมนเส้น เป๋นแสง
เมืองนึ่งเหมือนผางประทีปหน้าเฮือน ใกล้ ๆ ก่อแจ้ง ไกลออกไปก่อมัว
เตียวไปไกลแหม แสงเมืองอื่นก่อแจ้งกว่า
แต่ก่อนเปิ้นแย่งกั๋นแต่คน บ่ได้แย่งดิน ดินมีนัก คนมีหน้อย
บางเมืองอยู่กึ่งกลางแสงสองดวง ส่งของหื้อเจ้าตึงสองฝ่าย เปิ้นเรียก เมืองสองฝ่ายฟ้า
ลากเจ้าเมือง จิ้มเปิ้นหื้อแจ้งขึ้น
เจ้าซ้อนเจ้า
เจ้าหลวงมีเจ้าน้อยล้อมรอบ เจ้าน้อยมีเจ้าน้อยกว่าแหม ไปจนฮอดป้อหลวงบ้านเฮา
ใหญ่น้อยก่อแบบเดียวกั๋น จิ้มวงน้อยเข้าไปผ่อข้างใน
ของขึ้นไป ความคุ้มครองลงมา
เมืองน้อยส่งข้าว จ๊าง ละคนไปออกศึกหื้อเมืองหลวง เปิ้นเรียกเครื่องบรรณาการ
สุลต่านมลายูกับเจียงใหม่ ส่งต้นไม้เงินต้นไม้ทองหื้อสยาม สามปีเตื่อ
เจ้าหลวงส่งยศมาหื้อ ละบอกว่า ไผแตะเมืองนี้ ต้องเจอข้า
ลองผ่อเต๊อะ เจ้าสองเมือง ข้าวปีละสิบซ้า
เจ้าหลวงสิ้น วงก่อสั่น
แสงมาจากตั๋วเจ้า บ่ได้มาจากหอคำ
พอเจ้าตี้เก่งสิ้น เมืองน้อยก่อเหลียวผ่อ บางเมืองอยู่ตวย บางเมืองย้ายไป
แล้วแผนที่ก่อมา
ร้อยกว่าปีก่อน อังกฤษกับฝรั่งเศสถือไม้บรรทัดกับหมึกมา
สยามรีบขีดเส้นเขตแดน บ่หื้อไผเอาไปแหม
บางกอกเรียกเขตใหม่ว่า มณฑล กำเดียวกับวงนั่นแหละ
เจียงใหม่มีเจ้าหลวงมาหกร้อยปี องค์สุดท้ายสิ้นปี 2482
ของเก่ายังใจ๊ได้
ทุกวันนี้เมืองเหนือมีจังหวัด อำเภอ ละเลือกตั้ง
แต่ถ้าเหมืองฝายพัง แม่อุ๊ยในบ้านจะไปหาป้อหลวงก่อน แล้วไปหากำนัน แล้วไปหาบ้านใหญ่ในเมือง
วงเก่ายังเดินอยู่ใต้แผนที่ใหม่ เหมือนเกมเก่าเล่นในเครื่องใหม่
จิ้มบ้านหลังนึ่งผ่อ
คนไปหาไผเอกสาร
ไปแอ่วผ่อ







กำ
- มณฑล
- วง
- เมือง
- เมืองกับดินแดนรอบ ๆ
- เจ้า
- ผู้ปกครองเมือง
- เครื่องบรรณาการ
- ของตี้เมืองน้อยส่งหื้อเมืองใหญ่
- กำนัน
- หัวหน้าตำบล
- บ้านใหญ่
- ตระกูลตี้ไผ ๆ ก่อไปหา
ตี้มา
- Kautilya, Arthashastra, Book 6, the circle of kings (rajamandala), translated by R. Shamasastry (1915): Book 6. Dating: Patrick Olivelle, King, Governance, and Law in Ancient India (Oxford, 2013).
- O. W. Wolters, "Ayudhyā and the Rearward Part of the World", Journal of the Royal Asiatic Society (1968), pp. 166–178, and History, Culture, and Region in Southeast Asian Perspectives (ISEAS, 1982; revised 1999). He brought Kautilya's word into Southeast Asian history.
- S. J. Tambiah, World Conqueror and World Renouncer (Cambridge University Press, 1976), chapter 7, The Galactic Polity.
- Sunait Chutintaranond, "Mandala, Segmentary State and Politics of Centralization in Medieval Ayudhya", Journal of the Siam Society 78(1) (1990): PDF
- Thongchai Winichakul, Siam Mapped: A History of the Geo-Body of a Nation (University of Hawai'i Press, 1994). Thai edition: กำเนิดสยามจากแผนที่.
- Volker Grabowsky, The Northern Tai Polity of Lan Na, ARI Working Paper 17 (2004): PDF
- Apiradee Techasiriwan, Tai Lü Manuscripts from Southern Yunnan and Northern Laos (PhD, Hamburg, 2019), p. 26, a polity with two overlords, เมืองสองฝ่ายฟ้า: PDF
- รัตนาพร เศรษฐกุล, การเมืองข้ามฝั่งโขง: ความสัมพันธ์ระหว่างน่านกับสิบสองปันนา, วารสารวิจิตรศิลป์ 6(1), 2558: article
- เพ็ญสุภา สุขคตะ, มติชนสุดสัปดาห์, 26 พ.ย. 2566, on the city navel and the Inthakhin pillar: column
- Tej Bunnag, The Provincial Administration of Siam, 1892–1915 (Oxford University Press, 1977). The monthon, headmen and kamnan.
- Christopher Paik and Jessica Vechbanyongratana, "Path to Centralization and Development: Evidence from Siam", World Politics 71(2) (2019). Chiang Mai fully run from Bangkok by 1915.
- Paul Chambers and Watcharapol Supajakwattana, "The Impact of 'Baan Yai' on Thai Politics", ISEAS Perspective 2025/28: PDF
- Andrew Walker, Thailand's Political Peasants: Power in the Modern Rural Economy (University of Wisconsin Press, 2012). A village in Chiang Mai province.
- Bunga mas: Muzium Negara · Wikipedia. Chiang Mai's gold and silver trees: Nakhon Chiang Mai, 1775–1899
- Wikipedia: Mandala (political model) · Lan Na · Monthon · Inthakhin pillar · Sand mandala · Maratha Confederacy
- Map outlines: Natural Earth, public domain. Kingdom dates on the years map are rounded.
- Photographs: Wikimedia Commons, credited on each picture.




